مقدمه
ایمنی در ذخیرهسازی و مدیریت کودها، مواد دفع آفات )که به طور کلی به آنها آفتکش یا
سموم شیمیایی اطالق میشود( و سایر مواد شیمیایی کشاورزی، یکی از حیاتیترین ستونهای
حفظ سالمت انسان، دام، محیط زیست و تضمین پایداری زنجیره تولید غذا در سطح ملی و
جهانی است. انبارداری نامناسب این مواد نه تنها میتواند منجر به کاهش چشمگیر کیفیت و
اثربخشی آنها شود، بلکه خطرات جبرانناپذیری از قبیل انفجارهای فاجعهبار، نشت مواد سمی به
منابع آب و خاک، آلودگی هوا، و مسمومیتهای حاد و مزمن را به دنبال داشته باشد.
رعایت اصول استاندارد، دستورالعملهای ایمنی و فنی، و قوانین و مقررات ملی و بینالمللی در
زمینه نگهداری این مواد، نقشی اساسی در پیشگیری از حوادث، حفظ سرمایههای کشاورزی، و
تضمین سالمت عمومی ایفا میکند. این سند با هدف ارائه راهنماییهای جامع و عملی در
خصوص شرایط نگهداری ایمن کودها و مواد دفع آفات شیمیایی تدوین شده است تا به عنوان
مرجعی کاربردی برای کشاورزان، مدیران انبارها، توزیعکنندگان، و تمامی دستاندرکاران این حوزه
مورد استفاده قرار گیرد.
.2 انواع کودها و سموم شیمیایی و ویژگیهای آنها
برای مدیریت صحیح و ایمن، الزم است با انواع این مواد و ویژگیهای کلیدی آنها آشنا شویم:
.2.1 کودهای شیمیایی
کودها موادی هستند که برای تأمین عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان و افزایش رشد و باروری آنها
استفاده میشوند. انواع اصلی آنها عبارتند از:
.2.1.1 کودهای معدنی )شیمیایی معدنی(
این کودها از منابع طبیعی استخراج و فرآوری شده یا از طریق واکنشهای شیمیایی تولید
میشوند.
کودهای نیتروژنی:
نیترات آمونیوم )₃NO₄NH – Nitrate Ammonium): منبع غنی نیتروژن است.
قابلیت انفجار باالیی در شرایط خاص )مانند دمای باال، وجود ناخالصیهای آلی، یا
مجاورت با سوختها( دارد. به شدت رطوبتگیر است.
رایجترین کود نیتروژنی جامد. نسبتاً اوره )CO₂(₂NH )- Urea): پایدار است اما در
دماهای باال میتواند تجزیه شود. رطوبتگیر است و میتواند منجر به کلوخهای
شدن شود.
سولفات آمونیوم )₄SO₂(₄NH )- Sulfate Ammonium): منبع نیتروژن و گوگرد.
کمتر از نیترات آمونیوم خطر انفجار دارد.
نیترات پتاسیم )₃KNO – Nitrate Potassium): منبع نیتروژن و پتاسیم. به خودی
خود انفجاری نیست اما میتواند اکسید کننده باشد.
کودهای فسفاته:
سوپر فسفات )Superphosphate): ساده یا تریپل. معموالً در اشکال جامد
)گرانول یا پودر( عرضه میشوند. نسبتاً پایدار هستند.
فسفات آمونیوم )مانند DAP و MAP): حاوی نیتروژن و فسفر.
کودهای پتاسیمی:
کلرید پتاسیم )KCl – Chloride Potassium): رایجترین کود پتاسیمی. معموالً
جامد.
سولفات پتاسیم )₄SO₂K – Sulfate Potassium): حاوی پتاسیم و گوگرد.
کودهای مرکب )NPK): ترکیبی از عناصر اصلی نیتروژن، فسفر و پتاسیم در نسبتهای
مختلف. به اشکال جامد )گرانول( یا مایع موجود هستند.
.2.1.2 کودهای آلی صنعتی
این کودها از مواد آلی تجزیه شده و فرآوری شده )مانند کمپوست صنعتی، کود مرغی فرآوری
شده، پسماندهای کشاورزی( تولید میشوند. معموالً از نظر شیمیایی پایدارتر از کودهای معدنی
هستند، اما ممکن است حاوی عوامل بیماریزا یا تخم حشرات باشند و نیاز به نگهداری در
شرایط مناسب برای جلوگیری از فساد یا انتشار بو داشته باشند.
.2.1.3 کودهای مایع
محلولهایی از کودهای معدنی یا آلی. نیاز به ظروف نگهداری مخصوص دارند و احتمال نشت و
تبخیر در آنها وجود دارد.
.2.2 مواد دفع آفات )آفتکشها و سموم شیمیایی(
این مواد برای کنترل آفات، بیماریها و علفهای هرز در محصوالت کشاورزی طراحی شدهاند.
دامنه وسیعی از مواد با خواص شیمیایی و سمشناسی بسیار متفاوت را شامل میشوند.
.2.2.1 آفتکشها )Pesticides)
حشرهکشها )Insecticides): برای از بین بردن حشرات. مثال: ارگانوفسفرهها،
کارباماتها، پیرتروئیدها، نئونیکوتینوئیدها. بسیاری از این مواد سمی بوده و اثرات
نوروتوکسیک دارند.
قارچکشها )Fungicides): برای کنترل بیماریهای قارچی. مثال: ترکیبات مسی،
سولفور، ارگانیکها. برخی از آنها میتوانند برای آبزیان سمی باشند.
علفکشها )Herbicides): برای کنترل علفهای هرز. مثال: گلیفوسیت، -2,4D. برخی
ممکن است اثرات مخرب زیستمحیطی داشته باشند.
جوندهکشها )Rodenticides): برای کنترل جوندگان. بسیاری از آنها ضدانعقاد خون
هستند و در صورت بلعیده شدن توسط انسان یا حیوانات خانگی، بسیار خطرناکاند.
.2.2.2 سایر سموم شیمیایی
حشرهکشهای تنظیمکننده رشد )IGRs – Regulators Growth Insect): مختل کننده
فرآیندهای رشدی حشرات.
نماتدکشها )Nematicides): برای کنترل کرمهای گرد )نماتدها(.
باکتریکشها )Bactericides): برای کنترل عفونتهای باکتریایی.
دستهبندی بر اساس فرموالسیون: این مواد میتوانند به صورت پودر قابل حل شدن در آب
)WP)، امولسیون غلیظ )EC)، گرانول )GR)، مایع )SL)، یا گاز )Fumigants )باشند. هر
فرموالسیون نیازمند شرایط نگهداری خاص خود است.
.3 خطرات اصلی مرتبط با نگهداری نامناسب
نگهداری نادرست کودها و سموم شیمیایی میتواند پیامدهای فاجعهباری داشته باشد. مهمترین
این خطرات عبارتند از:
قابلیت انفجار و آتشسوزی:
نیترات آمونیوم: بزرگترین خطر مرتبط با نیترات آمونیوم، قابلیت انفجار آن است.
در دماهای باال، در معرض ضربه، یا در مجاورت مواد آلی، کاهنده )مانند
سوختهای دیزل(، گوگرد، یا فلزات خاص، میتواند به شدت ناپایدار شده و منفجر
شود. این انفجارها میتوانند بسیار مخرب باشند، همانطور که حادثه بیروت در سال
2020 نشان داد.
مواد اکسید کننده: برخی کودها )مانند نیترات پتاسیم( و برخی سموم شیمیایی
خاصیت اکسید کنندگی دارند. این مواد میتوانند به شدت واکنشپذیری سوختها
و مواد آلی را افزایش داده و منجر به آتشسوزی سریع و شدید شوند.
حاللهای آلی: بسیاری از سموم شیمیایی به صورت محلول در حاللهای آلی
)مانند حاللهای نفتی( فرموله میشوند که بسیار قابل اشتعال هستند.
سمیت حاد و مزمن:
سموم دفع آفات: این مواد ذاتاً برای از بین بردن موجودات زنده طراحی شدهاند.
تماس مستقیم، استنشاق بخارات، یا بلع تصادفی آنها میتواند منجر به مسمومیت
شدید، آسیب به اندامهای داخلی، اختالالت عصبی، مشکالت تنفسی، و حتی مرگ
شود. اثرات مزمن تماس با دوزهای پایین در طوالنی مدت نیز شامل انواع سرطان،
اختالالت هورمونی، و مشکالت باروری است.
کودهای خاص: برخی کودها مانند اوره در صورت تماس طوالنی با پوست میتوانند
باعث تحریک شوند.
واکنشپذیری شیمیایی و تولید مواد خطرناک:
ناسازگاری مواد: نگهداری مواد ناسازگار در کنار یکدیگر میتواند منجر به واکنشهای
شیمیایی خطرناک شود. برای مثال:
اسیدها با بسیاری از فلزات واکنش داده و گاز هیدروژن قابل اشتعال تولید
میکنند.
بازهای قوی با اسیدها واکنش داده و گرما تولید میکنند.
نیترات آمونیوم با مواد آلی، گوگرد، یا فلزات.
مواد احیا کننده )مانند برخی کودها( با مواد اکسید کننده.
تولید گازهای سمی: برخی واکنشها میتوانند گازهای بسیار سمی مانند آمونیاک،
کلر، یا اکسیدهای نیتروژن تولید کنند.
آلودگی محیط زیست:
نشت از ظروف: ظروف آسیبدیده، بستهبندی نامناسب، یا نگهداری نامناسب باعث
نشت مایعات و جامدات سمی به خاک و آب میشود.
تراوش به منابع آب: نفوذ کودها و سموم به آبهای زیرزمینی یا سطحی میتواند
منجر به مسمومیت آب آشامیدنی، از بین رفتن آبزیان، و ایجاد شکوفایی جلبکی
)Eutrophication )شود.
آلودگی هوا: تبخیر بخارات سمی یا انتشار گرد و غبار آلوده.
خطرات بیولوژیکی:
کودهای آلی غیرفرآوری شده ممکن است حاوی پاتوژنهای انسانی و حیوانی
باشند.
.4 شرایط نگهداری استاندارد
رعایت دقیق این شرایط، سنگ بنای نگهداری ایمن است:
.4.1 مکان انبار
مکان دور از مناطق مسکونی و منابع آب: انبارها باید در فاصله ایمن از مناطق مسکونی،
مدارس، بیمارستانها، منابع آب آشامیدنی، رودخانهها، و دریاچهها قرار گیرند.
خاک مناسب: زمین انبار باید مسطح، محکم، و با زهکشی مناسب باشد تا از تجمع آب
جلوگیری شود. از انبار در مناطق سیلخیز یا با خطر رانش زمین باید پرهیز کرد.
ساختمان انبار:
مقاومت در برابر آتش: دیوارها و سقف باید از مواد غیرقابل اشتعال )مانند بتن،
آجر( ساخته شوند.
پوشش کف: کف انبار باید نفوذناپذیر باشد )مانند بتن مسلح و اپوکسی( تا از نشت
و آلودگی خاک و آبهای زیرزمینی جلوگیری شود. باید دارای شیب مالیم به سمت
یک حوضچه جمعآوری )bund )برای مهار نشتهای احتمالی باشد.
تهویه: انبار باید دارای سیستم تهویه مناسب )طبیعی یا مکانیکی( باشد تا از تجمع
بخارات سمی، قابل اشتعال، یا گازهای مضر جلوگیری شود. دریچههای تهویه باید
در ارتفاع مناسب و با حفاظ مناسب برای جلوگیری از ورود حیوانات نصب شوند.
عایقبندی: در مناطق با آب و هوای شدید، عایقبندی انبار برای حفظ دمای مطلوب
ضروری است.
روشنایی باید کافی و ترجیحاً روشنایی: با سیستم ضد انفجار در مناطق پرخطر
باشد.
.4.2 دما و رطوبت
دما: بهترین محدوده دمایی برای نگهداری اکثر کودها و سموم، بین 5 تا 25 درجه
سانتیگراد است.
جلوگیری از یخزدگی: برخی محلولهای کود یا سموم ممکن است در دمای پایین
یخ بزنند و خواص خود را از دست بدهند.
جلوگیری از گرم شدن بیش از حد: دمای باال میتواند منجر به تجزیه مواد، افزایش
فشار بخار، و در موارد حاد، شروع واکنشهای شیمیایی خطرناک )مانند انفجار
نیترات آمونیوم( شود.
رطوبت: رطوبت نسبی هوا باید کمتر از %50 حفظ شود.
جلوگیری از کلوخه شدن کودها: رطوبت باال باعث جذب آب توسط کودهای جامد
)به ویژه کودهای نیتروژنی و فسفاتی( و کلوخهای شدن آنها میشود که کار با آنها را
دشوار میکند و کیفیتشان را کاهش میدهد.
جلوگیری از خوردگی: رطوبت باال میتواند باعث خوردگی ظروف فلزی و در نتیجه
نشت مواد شود.
جلوگیری از رشد قارچ و کپک: در کودهای آلی، رطوبت باال به رشد
میکروارگانیسمها کمک میکند.
.4.3 تهویه
جریان هوای مداوم: انبار باید دارای جریان هوای مناسب باشد تا بخارات احتمالی، گازهای
متصاعد شده، یا گرد و غبار معلق به سرعت پراکنده و از محل خارج شوند.
عدم تجمع بخارات: این امر به ویژه برای سمومی که با حاللهای فرار فرموله شدهاند، یا
کودهایی که در دمای باال تجزیه میشوند، اهمیت حیاتی دارد.
سیستم تهویه مکانیکی: در انبارهای بزرگ یا با مواد پرخطر، استفاده از سیستم تهویه
مکانیکی با فنهای ضد جرقه و قابل تنظیم ضروری است.
.4.4 جداسازی و انطباقپذیری )Compatibility)
مهمترین اصل: هرگز نباید مواد ناسازگار را در کنار یکدیگر انبار کرد. نیاز به سیستم جامع
طبقهبندی و برچسبگذاری برای درک این ناسازگاریها وجود دارد.
قوانین کلی جداسازی:
سموم از کودها: سموم شیمیایی باید کامالً جدا از کودها نگهداری شوند، به
خصوص سموم حاد و خطرناک.
مواد قابل اشتعال از اکسید کنندهها: حاللهای آلی و مواد نفتی نباید در نزدیکی
کودهای اکسید کننده )مانند نیترات آمونیوم، نیترات پتاسیم( نگهداری شوند.
اسیدها و بازها: این مواد باید جدا از یکدیگر و همچنین از فلزات و مواد قابل
اشتعال نگهداری شوند.
نیترات آمونیوم: باید به تنهایی و در مکانی خنک، خشک، و دور از هرگونه مواد آلی،
سوختها، اسیدها، قلیاها، فلزات )به ویژه مس و روی( و مواد کاهنده نگهداری
شود.
آفتکشهای سمی: باید در فضایی مجزا، قفل شده، و با دسترسی محدود
نگهداری شوند.
فاصله فیزیکی: در صورت عدم امکان جداسازی کامل، باید فاصلهای ایمن بین مواد
مختلف رعایت شود.
پالتبندی: مواد باید به صورت منظم روی پالتهای سالم و محکم چیده شوند تا از تماس
مستقیم با کف انبار جلوگیری شده و دسترسی به آنها آسان باشد.
.4.5 انبارداری عمودی
حداکثر ارتفاع مجاز: ارتفاع چیدمان بستهها باید مطابق با دستورالعمل سازنده و مقررات
ایمنی تعیین شود. معموالً بستهها نباید بیش از 2 تا 3 متر ارتفاع روی هم چیده شوند تا
از سقوط و آسیب دیدن آنها جلوگیری شود.
قفسهبندی: در صورت امکان، استفاده از قفسههای فلزی مستحکم برای نگهداری امنتر و
سازماندهی بهتر توصیه میشود.
عدم انسداد مسیرها: چیدمان انبار نباید مسیرهای دسترسی، خروجیهای اضطراری، یا
تجهیزات آتشنشانی را مسدود کند.
.5 برچسبگذاری طبق سیستم هماهنگ جهانی )GHS)
یکی از الزامات حیاتی برای شناسایی سریع و صحیح خطرات، برچسبگذاری مناسب تمامی
بستهها است. سیستم هماهنگ جهانی طبقهبندی و برچسبگذاری مواد شیمیایی )GHS )این
امر را استانداردسازی کرده است.
عناصر برچسب GHS:
نمادهای هشدار )Pictograms): شامل اشکالی که خطر اصلی ماده را نشان
میدهند. مثالها:
جمجمه و استخوان متقاطع: سمیت حاد )کشنده(.
عالمت تعجب: تحریککننده، آلرژیزا، سمیت حاد )کمتر کشنده(.
شعله: مواد قابل اشتعال، خودواکنشگر، مواد خودبهخود مشتعل شونده.
کپسول آتشنشانی: مواد اکسید کننده.
سیلندر گاز: گازهای تحت فشار.
بطری در حال ریختن روی دست و فلز: خورنده.
شکل انسان و ستاره )Health Hazard): مواد سرطانزا، جهشزا، سمی برای
تولید مثل، سمیت اندام هدف.
دریای مرده و درخت مرده: خطر برای محیط زیست.
کلمات سیگنال )Words Signal):” خطر” )Danger )برای خطرات شدیدتر و
“هشدار” )Warning )برای خطرات کمتر.
بیانگرهای خطر )Statements Hazard): جمالتی که ماهیت خطر را توصیف
میکنند )مثال: 270H – میتواند باعث انفجار شود، 301H – در صورت بلعیده شدن
سمی است(.
هشداردهندههای احتیاطی )Statements Precautionary): توصیههایی برای
کاهش یا پیشگیری از اثرات مضر )مثال: 210P – دور از حرارت/جرقه/شعله/
سطوح داغ نگهداری شود. دور از烟草, ممنوع است. 280P – از دستکش/لباس
محافظ/محافظ چشم/محافظ صورت استفاده کنید(.
شناسه محصول: نام شیمیایی یا نام تجاری.
نام و آدرس تولیدکننده/توزیعکننده.
نکات مهم:
همه بستهها، حتی بستههای باز شده یا ظروف کوچکتر، باید برچسبگذاری
صحیح داشته باشند.
برچسبها باید خوانا، بادوام، و در معرض دید باشند.
در انبار، یک لیست موجودی دقیق با اطالعات کامل برچسبگذاری و ریسک هر
ماده ضروری است.
.6 ایمنی پرسنل )تجهیزات حفاظت فردی – PPE)
کارکنانی که با کودها و به ویژه سموم شیمیایی سروکار دارند، در معرض خطرات جدی قرار دارند.
استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی )PPE )بسیار حیاتی است:
ماسکهای تنفسی:
برای سموم پودری یا مایعات با بخارات سمی، استفاده از ماسکهای تنفسی با
فیلترهای مخصوص )مانند فیلترهای بخارات آلی یا ذرات معلق( ضروری است. نوع
فیلتر باید متناسب با نوع ماده شیمیایی باشد.
عینک ایمنی و محافظ صورت:
برای جلوگیری از پاشش مایعات به چشم و صورت، استفاده از عینکهای ایمنی
ضد ضربه و مقاوم در برابر مواد شیمیایی الزامی است. در برخی موارد، استفاده از
محافظ صورت )Shield Face )نیز توصیه میشود.
دستکشهای مقاوم شیمیایی:
دستکشها باید از موادی ساخته شده باشند که در برابر سموم و مواد شیمیایی
مورد استفاده، نفوذناپذیر باشند )مانند نیتریل، نئوپرن، یا بوتایل(. دستکشهای
معمولی )مانند التکس( برای محافظت در برابر بسیاری از مواد شیمیایی کافی
نیستند.
لباس کار محافظ:
لباس کار باید از جنس مقاوم در برابر نفوذ مواد شیمیایی باشد. این لباسها
میتوانند شامل پیشبندهای بلند، سرهمیها )Coveralls)، یا روپوشهای ضد آب
و ضد مواد شیمیایی باشند.
کفش ایمنی:
کفشهای ایمنی ضد لغزش و مقاوم در برابر مواد شیمیایی.
آموزش:
تمام کارکنان باید در مورد خطرات مواد شیمیایی، نحوه استفاده صحیح از PPE، و
رویههای اضطراری آموزش کافی دیده باشند.
بهداشت فردی:
بعد از اتمام کار، پرسنل باید دستها و صورت خود را به خوبی شسته و لباس کار
را در محل مخصوص خود قرار دهند.
.7 واکنش اضطراری
داشتن طرح عملیاتی مدون و از پیش تعیین شده برای مواجهه با حوادث، شانس مهار سریع و
کاهش خسارات را افزایش میدهد.
.7.1 در صورت نشت یا ریختن مواد
اقدامات اولیه:
فوراً اطالعرسانی: سرپرست یا مسئول ایمنی را مطلع کنید.
خارج کردن افراد غیر ضروری: منطقه حادثه را قرنطینه کرده و از ورود افراد غیر
مسئول جلوگیری کنید.
ارزیابی خطر: نوع ماده نشت کرده و میزان آن را شناسایی کنید.
استفاده از PPE مناسب: قبل از ورود به منطقه آلوده، PPE کامل را بپوشید.
کنترل نشت:
جلوگیری از گسترش: در صورت امکان، منبع نشت را متوقف کنید. از رسیدن
مایعات به فاضالبها، مجاری آب، یا خاک جلوگیری کنید )با استفاده از موانع
خاکی، پالستیکی، یا کیسههای شن(.
مواد جاذب: برای جذب مایعات، از مواد جاذب شیمیایی مخصوص )مانند
ورمیکولیت، خاک اره خشک، ماسه( استفاده کنید. از موادی که با ماده شیمیایی
واکنش میدهند، پرهیز کنید.
جمعآوری: مواد نشت کرده و جاذب را با ابزار مناسب )مانند بیل پالستیکی( در
ظروف مخصوص جمعآوری کرده و درب آنها را محکم ببندید.
پاکسازی و دفع:
منطقه را به طور کامل شستشو داده و ضدعفونی کنید )در صورت نیاز(.
مواد جمعآوری شده باید طبق مقررات دفع مواد زائد خطرناک، دفع شوند.
.7.2 در صورت آتشسوزی
اقدامات اولیه:
فعال کردن آژیر خطر: فوراً سیستم اعالم حریق را فعال کرده و به واحد آتشنشانی
اطالع دهید.
خروج اضطراری: پرسنل را به سمت نقاط امن و خروجیهای اضطراری هدایت کنید.
مبارزه با آتش:
شناسایی ماده در حال سوختن: نوع ماده شیمیایی )کود، سم، حالل( در تعیین
نوع خاموشکننده بسیار مهم است.
استفاده از خاموشکننده مناسب:
کپسولهای پودر خشک )ABC): برای اکثر آتشسوزیهای مواد شیمیایی
مناسب هستند.
کپسولهای ₂CO: برای آتشسوزیهای کوچک و در فضاهای بسته مؤثرند.
آب: استفاده از آب باید با احتیاط صورت گیرد. برخی مواد )مانند نیترات
آمونیوم در مرحله احتراق( ممکن است با آب واکنش نشان دهند یا آب
باعث گسترش آتش شود. در آتشسوزی نیترات آمونیوم، آب باید به صورت
مه یا جریان قوی برای خنک کردن محیط و جلوگیری از انفجار به کار رود.
کف: برای آتشسوزی حاللهای نفتی مناسب است.
هشدار: در صورت آتشسوزی شدید یا وجود مواد بسیار خطرناک، تنها تیمهای
آتشنشانی حرفهای باید اقدام به مهار کنند.
.8 قوانین حمل و دفع
مدیریت صحیح حمل و نقل و دفع مواد شیمیایی جزء الینفک چرخه عمر آنهاست و تحت نظارت
قوانین سختگیرانه قرار دارد.
حمل و نقل:
مقررات ملی و بینالمللی: حمل و نقل مواد شیمیایی )به ویژه مواد خطرناک( باید
مطابق با قوانین سازمان ملل متحد )مانند the on Recommendations UN
Goods Dangerous of Transport )و مقررات ملی حمل و نقل )مانند مقررات
راهداری، ریلی، دریایی، و هوایی( انجام شود.
بستهبندی مناسب: مواد باید در ظروف و بستهبندیهای تأیید شده، سالم، و با
برچسبگذاری کامل حمل شوند.
وسایل نقلیه مناسب: استفاده از وسایل نقلیه مجهز و ایمن که برای حمل مواد
شیمیایی طراحی شدهاند.
کاهش ریسک: حمل مواد باید در ساعات کم تردد، با رعایت سرعت مطمئنه، و با
همراه داشتن اطالعات ایمنی و تجهیزات واکنش اضطراری صورت گیرد.
دفع:
ممنوعیت دفع غیر اصولی: دفع هرگونه کود، سموم شیمیایی، یا ظروف خالی آنها
به صورت غیرقانونی در زبالههای شهری، مزارع، رودخانهها، یا فاضالبها اکیداً
ممنوع است.
آلودگی زیستمحیطی: دفع غیرقانونی منجر به آلودگی گسترده خاک، آبهای
سطحی و زیرزمینی، و آسیب به اکوسیستمها میشود.
جریمههای سنگین: این تخلفات مشمول جریمههای سنگین مالی و حتی پیگرد
قانونی است.
روشهای صحیح دفع:
مواد منقضی شده یا بالاستفاده: این مواد باید به عنوان پسماند خطرناک
طبقهبندی شده و به مراکز مجاز جمعآوری و دفع پسماندهای شیمیایی
ارجاع داده شوند.
ظروف خالی: ظروف خالی سموم شیمیایی نیز میتوانند حاوی بقایای
خطرناک باشند. این ظروف باید حداقل سه بار با آب شسته شده )Triple
Rinsing )و آب حاصل از شستشو به عنوان سم رقیق شده در محل مجاز
استفاده شود. سپس ظروف کامالً تخلیه شده، سوراخ شده )برای جلوگیری
از استفاده مجدد( و به صورت ایمن )طبق دستورالعملهای محلی( دفع
گردند.
مقررات Conduct of Code FAO: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد )FAO)
دستورالعملهای جامعی در خصوص مدیریت چرخه حیات مواد شیمیایی
کشاورزی، از جمله دفع ایمن، ارائه داده است.
•
◦
◦
◦
◦
•
◦
◦
◦
◦
▪
▪
◦
.9 مطالعات موردی
بررسی حوادث واقعی، درسهای ارزشمندی را برای پیشگیری در آینده ارائه میدهد:
حادثه انفجار انبار نیترات آمونیوم در بیروت )2020(:
شرح: انفجار مهیب ناشی از نگهداری طوالنی مدت حدود 2750 تن نیترات آمونیوم
در انبار بندری شهر بیروت. این حادثه به دلیل عدم رعایت اصول ایمنی، دمای باال،
و احتماالً مجاورت با مواد دیگر رخ داد.
پیامدها: تلفات گسترده جانی، خسارات مالی عظیم، تخریب وسیع زیرساختها و
ساختمانها، و آلودگی محیطی شدید.
درس آموخته: این حادثه تلخ، اهمیت حیاتی رعایت دقیق مقررات ایمنی، شرایط
نگهداری مناسب )به ویژه برای مواد انفجاری مانند نیترات آمونیوم(، و لزوم
بازرسیهای منظم را بیش از پیش آشکار ساخت.
موارد مسمومیت کشاورزان:
شرح: گزارشهای متعدد از مسمومیت کشاورزانی که بدون استفاده از PPE
مناسب، اقدام به اختالط یا سمپاشی با انواع آفتکشها کردهاند.
پیامدها: مشکالت تنفسی، سردرد، تهوع، و در موارد حاد، آسیبهای عصبی دائمی
یا مرگ.
درس آموخته: تأکید مجدد بر اهمیت اجباری بودن استفاده از PPE، آموزش
صحیح و مستمر، و رعایت دستورالعملهای برچسب محصوالت.
آلودگی منابع آب:
شرح: موارد متعددی از آلودگی آبهای آشامیدنی به دلیل نشت سموم از مزارع یا
دفع نامناسب ظروف خالی.
پیامدها: افزایش بیماریهای مرتبط با آب، آسیب به اکوسیستمهای آبی.
درس آموخته: لزوم احداث حوضچههای جمعآوری در مزارع، رعایت حریم
رودخانهها و چاهها، و دفع صحیح ظروف سموم
