ایمنی و نگهداری مواد شیمیایی صنعتی

مقدمه
مواد شیمیایی صنعتی سنگ بنای صنایع مدرن را تشکیل میدهند و در طیف وسیعی از
فرآیندها، از تولید مواد خام گرفته تا ساخت محصوالت نهایی، نقش حیاتی ایفا میکنند. این
مواد، به دلیل خواص فیزیکی و شیمیایی منحصر به فرد خود، قابلیتهای بینظیری را در
حوزههایی مانند داروسازی، کشاورزی، خودروسازی، الکترونیک، و تولید انرژی فراهم میآورند. با
این حال، همین خواص که آنها را برای کاربردهای صنعتی ارزشمند میسازد، میتواند منجر به
خطرات قابل توجهی نیز شود. طیف وسیعی از این خطرات شامل اشتعالپذیری باال، پتانسیل
انفجار، خورندگی شدید، سمی بودن برای موجودات زنده، و تأثیرات مخرب زیستمحیطی است.
مدیریت صحیح و اصولی این مواد، از زمان دریافت تا انبارداری، استفاده، و در نهایت دفع، صرفاً
یک الزام قانونی نیست، بلکه یک ضرورت اخالقی و عملی برای تضمین سالمت کارکنان، حفاظت
از محیط زیست، و جلوگیری از خسارات مالی و جانی است. رویکردی جامع به ایمنی مواد
شیمیایی صنعتی، نیازمند درک عمیقی از ماهیت خطرات، اجرای پروتکلهای انبارداری ایمن،
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مناسب، و داشتن برنامههای واکنش اضطراری مؤثر است.
این دستورالعملها برای ارائه یک چارچوب استاندارد و جامع در جهت دستیابی به این اهداف
تدوین شدهاند.
.2 دستهبندی کلی مواد صنعتی
برای مدیریت مؤثر و ایمن مواد شیمیایی صنعتی، طبقهبندی آنها بر اساس خواص و خطراتشان
امری ضروری است. این طبقهبندی به شناسایی دقیق ریسکها و انتخاب روشهای مناسب
نگهداری، حمل و نقل، و استفاده کمک میکند. در ادامه، دستهبندی کلی این مواد به همراه
مثالهایی آورده شده است:
.2.1 حاللها )Solvents)
حاللها موادی هستند که قادر به انحالل یا پخش کردن مواد دیگر )حلشونده( هستند و نقش
مهمی در صنایعی مانند رنگسازی، چسبسازی، داروسازی، و تمیزکاری ایفا میکنند. بسیاری از
حاللهای صنعتی خاصیت فرار )Volatile )و قابل اشتعال )Flammable )دارند که نیاز به
اقدامات احتیاطی ویژه را ایجاب میکند.
ویژگیهای کلیدی: اغلب فرار، قابل اشتعال، برخی سمی.
مثالها:
استون )Acetone): حالل قوی، بسیار قابل اشتعال.
متانول )Methanol): الکلی با قابلیت اشتعال باال، سمی است و میتواند باعث
کوری یا مرگ شود.
تولوئن )Toluene): حالل آروماتیک، قابل اشتعال، اثرات نوروتوکسیک.
اتیل استات )Acetate Ethyl): حالل استری، قابل اشتعال، با بوی میوه مانند.
هگزان )Hexane): حالل آلیفاتیک، قابل اشتعال، اثرات نوروتوکسیک.
.2.2 اسیدها )Acids)
اسیدها دستهای از مواد شیمیایی هستند که با آزاد کردن یون هیدروژن )H⁺ )در محلول،
خاصیت اسیدی پیدا میکنند. این مواد به دلیل توانایی در واکنش با بسیاری از مواد، از جمله
فلزات، و ایجاد سوختگیهای شیمیایی، بسیار خطرناک محسوب میشوند.
ویژگیهای کلیدی: خورنده )Corrosive)، واکنشپذیر، توانایی آزاد کردن گازهای خطرناک
در واکنش با فلزات.
مثالها:
اسید سولفوریک )₄SO₂H – Acid Sulfuric): یکی از پرمصرفترین اسیدها، بسیار
خورنده، واکنشگر قوی، به شدت آبدوست )Hygroscopic )و گرمازا در زمان
اختالط با آب.
اسید کلریدریک )HCl – Acid Hydrochloric): خورنده، در دماهای باال بخارات
سمی تولید میکند.
اسید نیتریک )₃HNO – Acid Nitric): خورنده، اکسیدکننده قوی، در صورت تماس
با مواد آلی میتواند انفجاری عمل کند.
اسید فسفریک )₄PO₃H – Acid Phosphoric): کمتر خورنده نسبت به سایر
اسیدهای قوی، اما همچنان خطرناک.
اسید استیک )COOH₃CH – Acid Acetic): اسید ضعیفتر، اما در غلظتهای باال
خورنده است.

)Bases / Alkalis( بازها .2.3
بازها، که به عنوان قلیاها نیز شناخته میشوند، موادی هستند که با پذیرش یون هیدروژن )H⁺)
یا آزاد کردن یون هیدروکسید )OH⁻ )در محلول، خاصیت بازی پیدا میکنند. مانند اسیدها، بازها
نیز خاصیت خورندگی دارند و میتوانند باعث سوختگیهای شدید شوند.
ویژگیهای کلیدی: خورنده، بافت چربی را صابونی میکنند )Saponification)، برخی با
هوا یا رطوبت واکنش میدهند.
مثالها:
سدیم هیدروکسید )NaOH – Hydroxide Sodium): معروف به سود سوزآور،
بسیار خورنده، با سرعت واکنش باال با اسیدها و رطوبت.
پتاسیم هیدروکسید )KOH – Hydroxide Potassium): شبیه به سدیم
هیدروکسید، اما در برخی کاربردها ترجیح داده میشود.
هیدروکسید کلسیم )₂)OH)Ca – Hydroxide Calcium): آهک شکفته، خورنده،
اما کمتر از NaOH یا KOH.
آمونیاک )₃NH – Ammonia): محلول آمونیاک خانگی و صنعتی، خورنده و محرک
سیستم تنفسی.
.2.4 فلزات سنگین و ترکیبات فلزی )and Metals Heavy
)Metal Compounds
این دسته شامل عناصری مانند جیوه، سرب، کادمیوم، آرسنیک و ترکیبات آنها میشود که به
دلیل سمیت باال و تجمع زیستی در محیط زیست و بدن موجودات زنده، نگرانیهای جدی را
ایجاد میکنند.
ویژگیهای کلیدی: سمی )حتی در مقادیر کم(، اثرات مزمن بر سالمتی، برخی متحرک در
محیط زیست.
مثالها:
جیوه )Hg – Mercury): سمی نوروتوکسیک، به راحتی تبخیر میشود و بخارات آن
بسیار خطرناک است.
سرب )Pb – Lead): تجمع زیستی در استخوانها، اثرات مخرب بر سیستم عصبی،
به خصوص در کودکان.
کادمیوم )Cd – Cadmium): سمی برای کلیهها و ریهها، سرطانزا.
کروم )Cr – Chromium): ترکیبات ششظرفیتی کروم )مانند کروم ششظرفیتی(
سرطانزا و خورنده هستند.
نیکل )Ni – Nickel): برخی ترکیبات نیکل سرطانزا هستند و حساسیتزا میباشند.

.2.5 اکسیدکنندهها )Oxidizers)
اکسیدکنندهها موادی هستند که با دادن اکسیژن یا پذیرش الکترون، باعث اکسید شدن سایر
مواد میشوند. این مواد به خودی خود ممکن است قابل اشتعال نباشند، اما میتوانند سوختن
مواد دیگر را تسریع کرده و آتشسوزی را شدیدتر کنند. در برخی موارد، مخلوط اکسیدکنندهها با
مواد قابل اشتعال یا آلی میتواند منجر به انفجار شود.
ویژگیهای کلیدی: تشدید کننده احتراق، واکنشپذیری باال با مواد کاهنده )Reducing
.)Agents
مثالها:
نیتراتها )Nitrates): مانند آمونیوم نیترات )Nitrate Ammonium)، سدیم
.)Sodium Nitrate( نیترات
پرمنگناتها )Permanganates): مانند پتاسیم پرمنگنات )Potassium
.)Permanganate – KMnO₄
پرکلراتها )Perchlorates): مانند پتاسیم پرکلرات )Perchlorate Potassium).
پراکسیدها )Peroxides): مانند هیدروژن پراکسید )Peroxide Hydrogen –
.)H₂O₂
اسید نیتریک )Acid Nitric):( همچنین به عنوان اسید ذکر شد، اما خاصیت
اکسیدکنندگی قوی نیز دارد(.
.2.6 گازهای صنعتی )Gases Industrial)
این دسته شامل گازهای فشرده یا مایع است که در صنایع مختلف به کار میروند. خطرات این
گازها شامل اشتعالپذیری، انفجار، خفگی )به دلیل جابجایی هوا(، و سمی بودن است.
ویژگیهای کلیدی: اشتعالپذیری، انفجار، خفگی، سمی بودن، فشار باال در مخازن.
مثالها:
کلر )₂Cl – Chlorine): گاز سمی، خورنده، فعال.
هیدروژن )₂H – Hydrogen): بسیار قابل اشتعال و انفجار در مخلوط با هوا، فشار
باال.
پروپان )₈H₃C – Propane): گاز مایع قابل اشتعال )LPG)، در صورت نشت، خطر
انفجار باال.
اکسیژن )₂O – Oxygen): خود قابل اشتعال نیست، اما شدت سوختن مواد دیگر را
به شدت افزایش میدهد.
نیتروژن )₂N – Nitrogen): گاز خنثی، اما میتواند باعث خفگی با جابجایی اکسیژن
شود.
هلیوم )He – Helium): گاز خنثی، خطر خفگی.

.3 خطرات اصلی مواد شیمیایی صنعتی
شناخت دقیق انواع خطرات مرتبط با مواد شیمیایی صنعتی، پایه و اساس برنامهریزی و اجرای
اقدامات ایمنی است. این خطرات را میتوان به دستههای اصلی زیر تقسیم کرد:
.3.1 قابل اشتعال )Flammable)
مواد قابل اشتعال، موادی هستند که در دمای نسبتاً پایین با هوا ترکیب شده و در حضور یک
منبع اشتعال )مانند جرقه، شعله، سطح داغ( به سرعت مشتعل میشوند. بخارات این مواد
معموالً سنگینتر از هوا هستند و میتوانند در مسیرهای بسته پخش شده و به منبع اشتعال
دورتر برسند.
مکانیزم خطر: تبخیر سریع، تشکیل مخلوط قابل اشتعال با هوا، temperature ignition
)دمای اشتعال خودبهخودی( پایین.
اثرات: آتشسوزی، انفجار بخارات، تخریب اموال، آسیب جدی به افراد.
مثالها: حاللهای آلی )استون، هگزان(، الکلها )متانول، اتانول(، گازهای نفتی مایع
)LPG)، برخی فلزات )پودر آلومینیوم(.
.3.2 خورنده )Corrosive)
مواد خورنده، توانایی تخریب بافتهای زنده )پوست، چشم( و همچنین مواد دیگر )مانند فلزات،
بتن( را دارند. این تخریب معموالً از طریق واکنشهای شیمیایی صورت میگیرد که منجر به
سوختگیهای شیمیایی، آسیبهای دائمی، و در صورت تماس با فلزات، ضعف ساختاری
میشود.
مکانیزم خطر: واکنش شیمیایی با بافتها و مواد، پروتئولیز )تخریب پروتئینها(،
دهیدراتاسیون.
اثرات: سوختگیهای شدید پوستی و چشمی، آسیب به دستگاه تنفسی )در صورت
استنشاق بخارات(، تخریب سطوح فلزی و سازهها.
مثالها: اسیدهای قوی )سولفوریک، کلریدریک(، بازهای قوی )سدیم هیدروکسید،
پتاسیم هیدروکسید(، برخی اکسیدکنندهها، برخی حاللهای خاص.
.3.3 سمی )Toxic)
مواد سمی، موادی هستند که حتی در مقادیر کم میتوانند آسیبهای حاد )ناشی از یک بار
مصرف( یا مزمن )ناشی از تماس مکرر و طوالنی مدت( به سالمت انسان و سایر موجودات زنده

وارد کنند. این اثرات میتواند شامل آسیب به اندامهای داخلی، اختالالت عصبی، مشکالت تولید
مثلی، و سرطان باشد.
مکانیزم خطر: اختالل در فرآیندهای بیوشیمیایی، آسیب به سلولها و اندامها،
جهشزایی.
مسیرهای ورود به بدن: استنشاق )بخارات، گرد و غبار(، جذب پوستی، بلع.
اثرات: مسمومیت حاد )سردرد، تهوع، سرگیجه، شوک(، مسمومیت مزمن )آسیب کلیه،
کبد، سیستم عصبی، سرطان، اختالالت ژنتیکی(.
مثالها: فلزات سنگین )سرب، جیوه، کادمیوم(، برخی حاللها )متانول، کلروفرم(، گازهای
سمی )کلر، آمونیاک(، آفتکشها، سیانیدها.
.3.4 واکنشپذیر )Reactive)
مواد واکنشپذیر، موادی هستند که پتانسیل وقوع واکنشهای شدید و کنترل نشده را دارند. این
واکنشها میتوانند شامل انفجار، تولید گازهای سمی یا قابل اشتعال، آزاد کردن انرژی زیاد به
صورت گرما، یا پلیمریزاسیون ناگهانی باشند. ناپایداری این مواد میتواند به دلیل ماهیت
شیمیایی خود آنها، یا به دلیل تماس با مواد ناسازگار )مانند آب، هوا، اسیدها، بازها، فلزات(
باشد.
مکانیزم خطر: ناپایداری مولکولی، میل ترکیبی باال با سایر مواد، حساسیت به شوک،
حرارت، یا نور.
اثرات: انفجار، آزاد شدن انرژی شدید )گرما، نور، صدا(، تولید گازهای خطرناک )سمی،
قابل اشتعال(، فشار باال.
مثالها: مواد منفجره، اکسیدکنندههای قوی )پرمنگناتها، نیتراتها(، مواد خودبهخود
آتشگیر )Pyrophoric – مانند برخی فلزات آلیاژی(، مواد حساس به شوک )مانند برخی
پراکسیدها(، مواد ناسازگار )مانند اسیدها با سیانیدها که گاز HCN تولید میکنند(.
.4 انبارداری ایمن مواد شیمیایی صنعتی
انبارداری صحیح مواد شیمیایی، یکی از مهمترین جنبههای مدیریت ایمنی است که از وقوع
بسیاری از حوادث جلوگیری میکند. این بخش نیازمند توجه دقیق به عوامل محیطی، سازهای، و
سازگاری مواد است.

.4.1 دما و رطوبت
کنترل دما و رطوبت محیط انبار برای حفظ پایداری مواد شیمیایی و جلوگیری از واکنشهای
ناخواسته یا تخریب آنها بسیار حیاتی است.
دستورالعملها:
همیشه به دستورالعملهای تولیدکننده )Instructions s’Manufacturer )که بر
روی برچسب محصول یا برگههای اطالعات ایمنی مواد )SDS/MSDS )درج شده
است، مراجعه کنید.
مواد حساس به حرارت: باید در دماهای پایینتر از دمای محیط یا در سردخانههای
مخصوص نگهداری شوند تا از تجزیه یا فعال شدن آنها جلوگیری شود.
مواد حساس به رطوبت: باید در محیطهای خشک و دور از منابع آب نگهداری
شوند. استفاده از مواد جاذب رطوبت )Desiccants )در بستهبندی ممکن است
الزم باشد.
مواد قابل اشتعال: معموالً در مناطق با دمای کنترل شده و دور از منابع حرارتی
مستقیم انبار میشوند.
تغییرات دمایی شدید: میتواند باعث انبساط و انقباض مواد و ظروف شده و به
مرور زمان باعث آسیب به بستهبندی و نشت شود.
.4.2 تهویه )Ventilation)
سیستم تهویه مناسب در انبار مواد شیمیایی، برای جلوگیری از تجمع بخارات سمی، قابل
اشتعال، یا خورنده ضروری است.
اهمیت:
کاهش غلظت بخارات: اطمینان از اینکه غلظت بخارات مواد شیمیایی در هوا، زیر
حدود مجاز شغلی )OELs – Limits Exposure Occupational )باقی بماند.
پیشگیری از انفجار: جلوگیری از تشکیل مخلوطهای قابل انفجار بخارات با هوا.
حذف بوهای نامطبوع: بهبود کیفیت هوا و راحتی کارکنان.
انواع سیستمهای تهویه:
تهویه عمومی )Ventilation General): جایگزینی هوای داخل انبار با هوای تازه از
طریق فنها و دریچهها.
تهویه موضعی )LEV – Ventilation Exhaust Local): استخراج بخارات در منبع
تولید )مانند ظروف باز شده یا نقاط انتقال مواد(. این نوع تهویه مؤثرتر است.
نکات اجرایی:
سیستم تهویه باید به طور منظم بازرسی و نگهداری شود.

در انبار مواد قابل اشتعال، باید از تجهیزات الکتریکی ضد انفجار )Explosion-
proof )استفاده شود.
.4.3 جداسازی مواد ناسازگار )Incompatible of Segregation
)Materials
یکی از مهمترین اصول انبارداری ایمن، جدا کردن موادی است که در صورت تماس با یکدیگر،
میتوانند واکنشهای خطرناکی ایجاد کنند.
قوانین کلی:
اسیدها و بازها: هرگز نباید در مجاورت یکدیگر نگهداری شوند. تماس آنها باعث
واکنش خنثیسازی گرمازا و احتمال پاشش مواد میشود.
مواد قابل اشتعال و اکسیدکنندهها: اکسیدکنندهها باعث تشدید سوختن مواد قابل
اشتعال میشوند. این دو دسته باید با فاصله زیاد و دیوارهای جداکننده )در صورت
امکان( از هم نگهداری شوند.
مواد سمی و مواد دیگر: مواد سمی باید در قفسهها و بخشهای جداگانه نگهداری
شوند تا از آلودگی سایر مواد و محیط جلوگیری شود.
مواد واکنشپذیر با آب: مانند فلزات آلیاژی که با آب واکنش میدهند، باید در
مکانهای کامالً خشک و دور از هرگونه منبع رطوبت نگهداری شوند.
روشهای جداسازی:
فاصله فیزیکی: استفاده از فضای کافی بین قفسهها و مناطق انبار.
دیوارهای جداکننده: استفاده از دیوارهای مقاوم در برابر آتش و مواد شیمیایی.
ظروف ثانویه )Containment Secondary): استفاده از سینیها یا حوضچههایی
که در صورت نشت، مواد را در خود نگه دارند.
.4.4 استفاده از قفسههای مقاوم و برچسبگذاری شفاف
ساختار قفسهها و نحوه نگهداری ظروف باید به گونهای باشد که از سقوط، واژگونی، یا آسیب به
آنها جلوگیری کند.
قفسهها:
باید از موادی ساخته شوند که در برابر مواد شیمیایی نگهداری شده )مانند اسیدها،
بازها( مقاوم باشند.
باید توانایی تحمل وزن مواد را داشته باشند و از استحکام کافی برخوردار باشند.
قفسهها باید دارای لبههای محافظ )Lip )باشند تا از لغزش ظروف جلوگیری کنند.
باید ارتفاع مناسبی داشته باشند تا از پر کردن بیش از حد یا قرار دادن ظروف
ناپایدار جلوگیری شود.

برچسبگذاری )Labeling):
شفافیت و خوانایی: تمامی ظروف باید دارای برچسب واضح و خوانا باشند که نام
ماده، نام تولیدکننده، تاریخ انقضا )در صورت لزوم(، و عالئم هشداردهنده خطرات
اصلی )مانند قابل اشتعال، خورنده، سمی( را مشخص کند.
استاندارد GHS: استفاده از نمادهای استاندارد GHS به درک سریع خطرات کمک
میکند.
نظافت برچسبها: اطمینان از اینکه برچسبها پاک نشوند و قابل خواندن باقی
بمانند.
عدم اتکا به حافظه: هرگز نباید به حافظه برای شناسایی مواد متکی بود؛
برچسبگذاری صحیح ضروری است.
.5 برچسبگذاری و سیستم جهانی Globally )GHS
)Harmonized System
سیستم جهانی هماهنگ شده طبقهبندی و برچسبگذاری مواد شیمیایی )GHS )یک استاندارد
بینالمللی است که هدف آن اطمینان از برچسبگذاری، بستهبندی، و اطالعات ایمنی سازگار
برای مواد شیمیایی در سراسر جهان است. این سیستم، ارتباطات ایمنی را در زنجیره تأمین مواد
شیمیایی تسهیل میکند.
.5.1 نمادهای هشدار استاندارد )Pictograms)
GHS از ۹ نماد گرافیکی )Pictograms )استفاده میکند که هر کدام نشاندهنده یک یا چند نوع
خطر خاص هستند. این نمادها به شناسایی سریع خطرات کلیدی کمک میکنند.
نماد جمجمه و استخوان متقاطع )Crossbones and Skull): سمی )Toxic )- مواد
کشنده یا سمی در دوزهای پایین.
نماد شعله )Flame): قابل اشتعال )Flammable)، خودبهخود آتشگیر )Pyrophoric)،
.)Ignitable( اشتعالگر ،(Self-reactive( خودواکنشگر
نماد شعله باالی دایره )Circle Over Flame): اکسیدکننده )Oxidizer).
نماد استوانه گاز )Cylinder Gas): گاز تحت فشار )Pressure Under Gases).
نماد خوردگی )Corrosion): خورنده )Corrosive )- آسیب به پوست، چشم، و فلزات.
نماد انفجار )Bomb Exploding): مواد منفجره )Explosives)، مواد خودواکنشگر )Self-
reactive)، مواد ارگانیک پراکسید )Peroxides Organic).
نماد عالمت تعجب )Mark Exclamation): محرک )Irritant)، حساسیتزا )Sensitizer)،
سمی حاد )Toxicity Acute( )کمتر شدید(، خطرناک برای الیه اوزون.

نماد سالمتی )Hazard Health): سرطانزا )Carcinogen)، جهشزایی )Mutagen)،
سمی برای تولید مثل )Toxicity Reproductive)، حساسیتکننده تنفسی )Respiratory
.)Target Organ Toxicity( هدف ارگان سمیت ،(Sensitizer
نماد محیط زیست )Environment): سمی برای محیط زیست )Toxicity Aquatic).( این
نماد اختیاری است و در برخی مناطق استفاده نمیشود(.
.5.2 اطالعات درج شده بر روی برچسب
عالوه بر نمادهای تصویری، برچسبهای GHS شامل اطالعات حیاتی دیگری هستند:
شناسه محصول )Identifier Product): نام دقیق ماده شیمیایی.
نام تامینکننده )Identification Supplier): نام، آدرس، و شماره تلفن تولیدکننده یا
توزیعکننده.
کلمات سیگنال )Words Signal):” خطر” )Danger )برای خطرات شدیدتر، و “هشدار”
)Warning )برای خطرات کمتر شدید.
بیانیههای خطر )Statements Hazard): جمالتی که ماهیت دقیق خطر را توصیف
میکنند )مانند “فوقالعاده قابل اشتعال”، “در تماس با پوست باعث سوختگی شدید
میشود”(.
بیانیههای احتیاطی )Statements Precautionary): جمالتی که اقدامات الزم برای به
حداقل رساندن یا جلوگیری از اثرات مضر را شرح میدهند. این موارد به ۴ دسته تقسیم
میشوند:
پیشگیری )Prevention): اقداماتی که باید قبل از وقوع حادثه انجام شود )مانند
“دور از حرارت نگه دارید”(.
پاسخ )Response): اقداماتی که باید در صورت وقوع حادثه )مانند نشت، تماس(
انجام شود )مانند “در صورت تماس با پوست، فوراً با آب بشویید”(.
ذخیرهسازی )Storage): نحوه انبارداری ایمن )مانند “در جای خنک نگهداری شود”(.
دفع )Disposal): نحوه دفع ایمن )مانند “محتویات/ظرف را طبق مقررات محلی/
منطقهای/ملی/بینالمللی دفع کنید”(.
.6 ایمنی پرسنل و تجهیزات حفاظت فردی )PPE –
)Personal Protective Equipment
حفاظت از سالمت کارکنانی که با مواد شیمیایی سر و کار دارند، اولویت اصلی است. تجهیزات
حفاظت فردی )PPE )اولین خط دفاعی در برابر تماس مستقیم با مواد خطرناک هستند. انتخاب
PPE مناسب به نوع ماده شیمیایی، غلظت آن، و شدت خطر بستگی دارد.

)Safety Glasses / Goggles( ایمنی عینک .6.1
برای محافظت از چشمها در برابر پاشش مواد شیمیایی، گرد و غبار، یا ذرات معلق.
انواع:
عینکهای ایمنی عمومی )Glasses Safety): مناسب برای محافظت در برابر ضربه
و ذرات معلق.
عینکهای محافظ شیمیایی )Goggles Chemical): اطراف چشم را کامالً پوشانده
و با ایجاد یک مهر و موم، محافظت بیشتری در برابر پاشش مایعات و بخارات ایجاد
میکنند.
محافظ صورت )Shield Face): در مواردی که پاشش شدید یا خطر انفجار وجود
دارد، عالوه بر عینک، از محافظ صورت نیز استفاده میشود.
نکات:
عینکها باید استاندارد )مانند 87.1Z ANSI )باشند.
باید به طور منظم تمیز و بازرسی شوند.
.6.2 ماسک فیلتردار )Respirators)
برای محافظت از سیستم تنفسی در برابر استنشاق بخارات سمی، گازها، یا ذرات ریز.
انواع:
ماسکهای نیمصورت )Respirators face-Half): پوشش دهنده بینی و دهان، با
فیلترهای قابل تعویض.
ماسکهای تمامصورت )Respirators face-Full): عالوه بر محافظت تنفسی، از
چشمها و صورت نیز محافظت میکنند.
:)SCBA – Self-Contained Breathing Apparatus( مستقل تنفس دستگاههای
برای محیطهای با غلظت باالی آالینده یا کمبود اکسیژن.
انتخاب فیلتر: فیلترها باید متناسب با نوع ماده شیمیایی )برای گازها، بخارات آلی، ذرات(
انتخاب شوند.
نکات:
پرسنل باید آموزش دیده و برای استفاده از ماسکهای تنفسی، گواهینامه )Fit
Test )داشته باشند.
ماسکها باید به طور منظم بازرسی و فیلترهای آنها تعویض شود.

.6.3 دستکشهای مقاوم شیمیایی )Resistant-Chemical
)Gloves
برای محافظت از پوست دست در برابر تماس با مواد شیمیایی. جنس دستکش باید با توجه به
ماده شیمیایی مورد استفاده انتخاب شود.
جنسهای رایج:
PVC( پلیوینیل کلراید(: مقاومت خوب در برابر اسیدها، بازها، و برخی حاللها.
نیتریل )Nitrile): مقاومت خوب در برابر طیف وسیعی از مواد شیمیایی، از جمله
حاللهای نفتی، روغنها، و برخی اسیدها و بازها.
نئـوپرن )Neoprene): مقاومت خوب در برابر اسیدها، بازها، روغنها، و برخی
حاللها.
بوتیل )Butyl): مقاومت عالی در برابر گازها و بخارات، اما ممکن است در برابر
حاللهای خاص ضعیف باشد.
ويتـون )Viton): مقاومت باال در برابر طیف گستردهای از مواد شیمیایی، به ویژه
حاللهای هیدروکربنی و کلردار، اما گران قیمت است.
نکات:
باید از دستکشهای سالم و بدون پارگی استفاده شود.
باید به زمان نفوذ )Time Breakthrough )دستکش برای ماده شیمیایی مورد نظر
توجه شود.
.6.4 لباس محافظ تمامبدن )Protective Body Full
)Clothing
برای کار با مواد بسیار خطرناک، خورنده، سمی، یا موادی که پاشش آنها وسیع است، استفاده از
لباسهای محافظ کامل ضروری است.
انواع:
پیشبندهای مقاوم شیمیایی )Aprons Resistant-Chemical).
لباسهای یکسره )Coveralls): ساخته شده از مواد مقاوم شیمیایی.
کت و شلوارهای محافظ تمامبدن: برای حداکثر محافظت در محیطهای بسیار
خطرناک.
جنس: این لباسها معموالً از مواد لمینیت شده یا روکشدار ساخته میشوند که در برابر
نفوذ مایعات و بخارات مقاوم هستند.
کفشهای ایمنی )Footwear Safety): کفشهای مقاوم شیمیایی و ضد لغزش.

.7 طرح واکنش اضطراری )Response Emergency
)Plan
داشتن یک طرح واکنش اضطراری جامع و تمرین شده، حیاتیترین بخش در مدیریت حوادث
احتمالی مرتبط با مواد شیمیایی است. این طرح باید مشخص کند که در زمان وقوع هر نوع
حادثه، چه اقداماتی باید انجام شود.
.7.1 نشت ماده شیمیایی )Spill Chemical)
نشت مواد شیمیایی میتواند منجر به آلودگی محیط، آتشسوزی، یا مسمومیت شود.
اقدامات فوری:
هشدار و تخلیه: اطالعرسانی به سایر کارکنان و تخلیه منطقه آلوده.
کنترل منبع نشت: در صورت ایمن بودن، تالش برای توقف نشت )بستن شیر،
برگرداندن ظرف(.
مهار نشت )Containment): جلوگیری از گسترش نشت با استفاده از مواد جاذب،
موانع، یا سیلبندهای اضطراری.
تهویه: افزایش تهویه در منطقه برای کاهش غلظت بخارات.
جذب و جمعآوری: استفاده از مواد جاذب مخصوص )مانند ورمیکولیت، شن، یا
کیتهای تخصصی نشت( برای جذب ماده ریخته شده.
دفع ایمن: جمعآوری مواد آلوده در ظروف مخصوص و برچسبگذاری شده برای
دفع.
تجهیزات الزم: مواد جاذب، سطل، دستکش، ماسک، عینک، لباس محافظ، کیسههای
مخصوص دفع.
.7.2 آتشسوزی )Fire)
آتشسوزی مواد شیمیایی بسیار خطرناک است و نیازمند اقدام سریع و صحیح است.
اقدامات فوری:
فعالسازی آالرم حریق: در صورت امکان، فعال کردن سیستم اعالم حریق.
تخلیه منطقه: خارج کردن پرسنل از منطقه در معرض خطر.
استفاده از خاموشکننده مناسب: انتخاب نوع خاموشکننده )آب، فوم، پودر
خشک، ₂CO )بستگی به نوع ماده شیمیایی در حال سوختن دارد.
کالس A: مواد جامد معمولی )چوب، کاغذ( – آب یا فوم.

کالس B: مایعات قابل اشتعال )حاللها، روغنها( – فوم، پودر خشک،
₂CO.( آب معموالً نامناسب است زیرا باعث پخش شدن مایع میشود(.
کالس C: تجهیزات الکتریکی – ₂CO یا پودر خشک. )آب و فوم رسانا
هستند(.
کالس D: فلزات قابل اشتعال )منیزیم، تیتانیوم( – خاموشکنندههای
مخصوص )مانند پودر مخصوص فلزات(.
کالس K: روغنهای آشپزی – خاموشکنندههای مخصوص.
کمک گرفتن از نیروهای امدادی: تماس با آتشنشانی محلی.
نکات:
هرگز نباید سعی کرد مواد شیمیایی ناشناخته را اطفاء حریق کرد.
آگاهی از محل خاموشکنندهها و نحوه استفاده از آنها.
.7.3 تماس پوستی یا چشمی )Contact Eye or Skin)
تماس با مواد شیمیایی خورنده یا سمی میتواند باعث آسیبهای فوری و جدی شود.
اقدامات فوری:
شستشوی فوری با آب فراوان: در صورت تماس پوستی یا چشمی، بالفاصله محل
آلوده را برای حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه با آب فراوان بشویید.
برداشتن لباسهای آلوده: در حین شستشو، لباسهای آلوده را با احتیاط خارج
کنید.
استفاده از ایستگاههای شستشوی چشم )Stations Eyewash )و دوشهای
اضطراری )Showers Safety): این تجهیزات باید به راحتی در دسترس و قابل
استفاده باشند.
مراجعه فوری به مراکز درمانی: حتی پس از شستشوی اولیه، مراجعه به پزشک یا
اورژانس ضروری است تا از عدم بروز عوارض دیررس اطمینان حاصل شود.
نکات:
برخی مواد شیمیایی )مانند اسیدهای قوی( را نباید با آب خنثی کرد، بلکه فقط با
آب شستشو داد. همیشه به برچسب و SDS مراجعه کنید.
در مورد مواد شیمیایی خاص، ممکن است نیاز به پمادها یا محلولهای خنثیکننده
خاصی باشد، اما اولویت همواره شستشو با آب است.

.8 ثبت موجودی و کنترل انقضا
مدیریت دقیق موجودی مواد شیمیایی، نه تنها برای حسابداری و برنامهریزی خرید ضروری است،
بلکه نقش مهمی در ایمنی ایفا میکند.
سیستم ثبت موجودی:
سیستم دیجیتال: استفاده از نرمافزارهای مدیریت انبار برای ثبت دقیق تمامی مواد
ورودی و خروجی.
اطالعات ثبت شده: نام ماده، تعداد، تاریخ ورود، تاریخ انقضا، شماره بچ )Batch
Number)، محل دقیق انبار.
کنترل دسترسی: اطمینان از اینکه فقط افراد مجاز به سیستم دسترسی داشته
باشند.
کنترل انقضا:
تاریخ انقضا: بسیاری از مواد شیمیایی، به خصوص مواد واکنشپذیر یا آنهایی که
پایداری خود را از دست میدهند، تاریخ انقضا دارند.
بازرسی دورهای: انجام بازرسیهای منظم از انبار برای شناسایی موادی که نزدیک به
تاریخ انقضا هستند یا تاریخ انقضای آنها گذشته است.
مدیریت مواد منقضی شده: مواد منقضی شده باید با احتیاط و بر اساس
پروتکلهای دفع مواد خطرناک، از انبار خارج و از بین برده شوند.
بررسی وضعیت ظروف: حتی موادی که تاریخ انقضا ندارند، باید به طور دورهای از
نظر تغییر رنگ، رسوب، نشتی، یا تورم ظرف بررسی شوند، زیرا این عالئم
نشاندهنده تخریب ماده یا واکنش ناخواسته است.
.9 دفع پسماند خطرناک )Waste Hazardous
)Disposal
دفع نادرست پسماندهای شیمیایی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به محیط زیست و سالمت
انسان وارد کند. این امر نیازمند رعایت دقیق مقررات و استانداردهای بینالمللی است.
تعریف پسماند خطرناک: پسماندهایی که به دلیل خواص خورندگی، قابلیت اشتعال،
واکنشپذیری، یا سمی بودن، نیاز به مدیریت خاص و دفع ایمن دارند.
جمعآوری جداگانه:
پسماندهای شیمیایی باید بر اساس نوع و سازگاری آنها، در ظروف مخصوص و
جداگانه جمعآوری شوند.
از مخلوط کردن پسماندهای ناسازگار اکیداً خودداری شود.

ظروف پسماند باید به وضوح برچسبگذاری شوند )مانند “پسماند اسیدی”،
“پسماند حالل”(.
انتقال به مراکز مجاز:
پسماندهای خطرناک باید توسط شرکتهای تخصصی و دارای مجوز، که در زمینه
جمعآوری، حمل و نقل، و دفع این نوع پسماندها فعالیت میکنند، منتقل شوند.
این فرآیند باید مستند شده و سوابق آن نگهداری شود )Trace and Track).
رعایت مقررات بینالمللی:
پیمان بال )Convention Basel): این معاهده بینالمللی، نقل و انتقال فرا مرزی
پسماندهای خطرناک و دفع آنها را کنترل میکند تا از انتقال آنها به کشورهای در
حال توسعه و ایجاد مشکالت زیستمحیطی در آن مناطق جلوگیری شود.
مقررات ملی و منطقهای: در هر کشور، سازمانهای محیط زیست، قوانین و
دستورالعملهای خاصی برای مدیریت پسماندهای خطرناک وضع میکنند که باید
به دقت رعایت شوند.
.10 منابع معتبر
برای اطمینان از بهروز بودن اطالعات و رعایت باالترین استانداردهای ایمنی، مراجعه به منابع
معتبر و رسمی امری ضروری است.
از استاندارد این :OSHA Hazard Communication Standard )29 CFR 1910.1200(
اداره ایمنی و بهداشت شغلی ایاالت متحده آمریکا، الزامات مربوط به شناسایی خطرات
مواد شیمیایی، برچسبگذاری، برگههای اطالعات ایمنی )SDS)، و آموزش کارکنان را
تعیین میکند.
UN Recommendations on the Transport of Dangerous Goods – Model
Regulations: این مجموعه توسط سازمان ملل متحد تدوین شده و شامل
دستورالعملهایی برای طبقهبندی، بستهبندی، عالمتگذاری، و حمل و نقل ایمن کاالهای
خطرناک در سطح بینالمللی است.
Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals
)GHS): همانطور که در بخش ۵ توضیح داده شد، GHS یک سیستم استاندارد جهانی
برای ارتباطات خطرات مواد شیمیایی است که توسط سازمان ملل متحد توسعه یافته
است.
National Fire( آتش از حفاظت ملی سازمان :NFPA Codes and Standards
Association Protection )در ایاالت متحده، استانداردهای متعددی را در زمینه
پیشگیری و اطفاء حریق، از جمله استانداردهای مربوط به ذخیرهسازی مواد خطرناک
)مانند 30 NFPA برای مایعات قابل اشتعال و احتراق، و 400 NFPA برای مواد خطرناک(،
منتشر کرده است.

REACH )Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of
Chemicals): این مقررات اتحادیه اروپا، چارچوبی جامع برای مدیریت مواد شیمیایی، از
جمله ارزیابی ریسک و انتشار اطالعات ایمنی، فراهم میکند