مقدمه
مواد شیمیایی، ستون فقرات بسیاری از صنایع مدرن، از داروسازی و پتروشیمی گرفته تا
کشاورزی و نساجی هستند. با این حال، چرخه عمر این مواد محدود است. مواد شیمیایی
ضایعاتی و تاریخگذشته، که شامل موادی هستند که به دلیل پایان عمر مفید، تغییر خواص
شیمیایی، آلودگی، یا آسیبدیدگی در فرآیندهای حمل و نقل و انبارداری، دیگر قابل استفاده در
تولید اصلی یا کاربرد اولیه خود نیستند، یک چالش بزرگ و حیاتی در مدیریت ایمنی، بهداشت
شغلی و حفاظت زیستمحیطی صنایع محسوب میشوند.
مدیریت نادرست این مواد میتواند منجر به خطرات فاجعهبار شود، از جمله نشتهای سمی،
انفجارهای ناشی از واکنشهای ناخواسته، آلودگی طوالنیمدت خاک و آبهای زیرزمینی، و نقض
شدید مقررات قانونی. این سند به بررسی جامع فرآیندها، استانداردها و بهترین شیوهها برای
مدیریت ایمن و مسئوالنه مواد شیمیایی ضایعاتی و تاریخگذشته میپردازد.
هدف اصلی مدیریت این مواد، به حداقل رساندن ریسکهای بالقوه در طول ذخیرهسازی،
انتقال، و دفع نهایی، و در صورت امکان، بازیابی ارزش از طریق بازیافت یا استفاده مجدد است.
.2 تعریف و دستهبندی
دستهبندی صحیح مواد شیمیایی ضایعاتی اولین گام در مدیریت مؤثر است. این مواد معموالً
تحت سه دسته اصلی طبقهبندی میشوند:
.2.1 مواد تاریخگذشته )Materials Expired)
این مواد موادی هستند که تاریخ انقضای تعیینشده توسط تولیدکننده )بر اساس تستهای
پایداری و تضمین کیفیت( سپری شده است. تاریخ انقضا اغلب برای اطمینان از حداکثر کارایی و
ایمنی محصول تعیین میشود.
تأثیر تاریخگذشتگی: حتی اگر ماده شیمیایی بالفاصله خطرناک نشود، ممکن است کارایی
خود را از دست بدهد )مثالً کاتالیزورها یا معرفهای تحلیلی( یا پایداری ساختاری خود را
از دست داده و مستعد تجزیه یا واکنشهای خودبهخودی شود.
مثالها: برخی از حاللهای آزمایشگاهی، معرفهای رادیکال آزاد )مانند بنزوئیل پراکسید(
که ممکن است با گذشت زمان حساسیت انفجاری بیشتری پیدا کنند.
.2.2 بایپروداکتها و پسماندهای فرآیندی )and products-By
)Process Wastes
این دسته شامل موادی است که در طول فرآیندهای اصلی تولید به عنوان محصوالت جانبی
ناخواسته به وجود میآیند و از نظر اقتصادی یا فنی )با توجه به تکنولوژی موجود یا مقررات
جاری( ارزش بازگشتی ندارند.
پسماندهای فرآیندی: لجنهای فیلتراسیون، مواد شستشوی تجهیزات، و باقیماندههای
راکتورها.
تفاوت با پسماند خطرناک: دستهبندی نهایی این مواد به وضعیت خطرناک بودن )قابل
اشتعال بودن، خورندگی، سمیت، واکنشپذیری( بستگی دارد که باید بر اساس معیارهای
محلی و بینالمللی ارزیابی شود.
.2.3 مواد آسیبدیده )Materials Damaged)
این مواد شامل محصوالت اصلی هستند که در اثر حوادث یا شرایط نامناسب نگهداری، کیفیت و
ایمنی خود را از دست دادهاند.
آسیب فیزیکی: پارگی بستهبندی، شکستن بطریها، نشت جزئی، یا تغییر شکل بشکهها.
این امر خطر تماس مستقیم و آلودگی محیط اطراف را افزایش میدهد.
تخریب شیمیایی در اثر شرایط محیطی: تجزیه ناشی از قرار گرفتن طوالنیمدت در معرض
نور UV، رطوبت باال، یا دمای خارج از محدوده تعیینشده توسط سازنده. برای مثال،
هیدرولیز برخی استرها یا اکسیداسیون اتصاالت دوقلوی آلی.
.3 خطرات ناشی از نگهداری طوالنیمدت
نگهداری مواد شیمیایی، چه به طور عمدی )در انتظار تعیین تکلیف نهایی( و چه به طور
ناخواسته )فراموشی یا عدم شناسایی(، ریسکهای متعددی را به همراه دارد که اغلب با افزایش
زمان نگهداری، تشدید میشوند.
.3.1 خطر واکنشهای ناخواسته شیمیایی )Incompatibility
)Risks
مواد شیمیایی باید بر اساس سازگاری شیمیایی ذخیره شوند. نگهداری طوالنیمدت احتمال
تماس تصادفی بین مواد ناسازگار )مثالً اسیدها و بازها، اکسیدکنندهها و کاهندهها، یا مواد
آبگریز و آبدوست( را افزایش میدهد.
واکنشهای گرمازا: اختالط میتواند منجر به تولید گرما و افزایش فشار داخل مخزن شود.
تولید گازهای سمی: مانند تولید گاز کلر در صورت ترکیب اسیدها با هیپوکلریتها.
.3.2 انتشار بخارات سمی یا قابلاشتعال )Emission Vapor)
بسیاری از مواد شیمیایی فرار هستند. در صورت خرابی واشرها، درزگیری ضعیف یا عدم تهویه
مناسب، بخارات سمی یا قابل اشتعال میتوانند به محیط کار نشت کنند.
آستانه خطر )UEL/LEL): تجمع بخارات قابل اشتعال در فضای بسته میتواند غلظتی
باالتر از حد پایین انفجار )LEL )ایجاد کند و با یک منبع جرقه )حتی تخلیه الکترواستاتیک(
منجر به آتشسوزی یا انفجار شود.
خطر تنفسی: مواد سمی مانند ترکیبات آروماتیک یا حاللهای کلردار میتوانند از طریق
سیستم تنفسی وارد بدن شوند.
.3.3 تغییرات فیزیکی و شیمیایی در مواد )Degradation)
مواد شیمیایی با گذشت زمان تغییر میکنند، حتی اگر به طور مستقیم با مواد دیگر واکنش
ندهند.
تغییر رنگ و بو: نشانههای اولیه تجزیه یا آلودگی. تغییر رنگ اغلب نشاندهنده
اکسیداسیون یا پلیمریزاسیون است.
تشکیل رسوب و فازهای غیرهمگن: در امولسیونها یا سوسپانسیونها، ممکن است
فازهای مختلف جدا شوند. این امر میتواند فرآیندهای بازیابی یا استفاده مجدد را پیچیده
یا غیرممکن سازد.
.3.4 ریسک انفجار و تجزیه خود به خودی
برخی مواد شیمیایی به خصوص پراکسیدها یا نیتراتها، دارای پایداری حرارتی محدودی هستند.
تشکیل پراکسیدها: برخی اترها )مانند دیاتیل اتر یا تتراهیدروفوران( میتوانند در مجاورت
هوا و نور پراکسیدهای آلی تشکیل دهند که بسیار انفجاری هستند. اگر این مواد برای
مدت طوالنی انبار شوند، تمرکز پراکسیدها افزایش یافته و با تقطیر یا حرارت، خطر انفجار
تشدید میشود.
.4 استانداردهای بینالمللی و چارچوبهای قانونی
مدیریت پسماندهای شیمیایی، به ویژه اگر فرامرزی باشد، تحت نظارت دقیق نهادها و معاهدات
بینالمللی قرار دارد.
OSHA )Occupational Safety and Health .4.1
)Administration
در ایاالت متحده، OSHA استانداردهایی برای حفاظت از کارگران در برابر خطرات مواد شیمیایی
وضع کرده است.
این :HAZWOPER )Hazardous Waste Operations and Emergency Response(
استاندارد )29 1910.120 CFR )الزامات خاصی را برای کارمندان درگیر در پاکسازی
سایتهای آلوده، دفع پسماند، و واکنش به اضطراری مواد خطرناک تعیین میکند. این
شامل آموزشهای تخصصی )سطوح مختلف( و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی )PPE)
مناسب است.
)HCS )Standard Communication Hazard: الزامات برچسبگذاری و ایمنی برگه
دادههای ایمنی )SDS )را تعریف میکند تا اطمینان حاصل شود که خطرات مواد شیمیایی
به طور مؤثر به کارگران منتقل میشود.
.4.2 کنوانسیون بازل )Convention Basel)
کنوانسیون بازل در مورد کنترل نقل و انتقاالت فرامرزی پسماندهای خطرناک و نحوه دفع آنها،
یک چارچوب جهانی است که هدف آن جلوگیری از انتقال پسماندهای خطرناک از کشورهای
توسعهیافته به کشورهای در حال توسعه است.
کنترل موافقت قبلی )PIC – Consent Informed Prior): هرگونه انتقال فرامرزی
پسماندهای خطرناک )که شامل بسیاری از مواد شیمیایی تاریخگذشته میشود( نیازمند
رضایت کتبی کشور مقصد قبل از اعزام است.
.4.3 توصیههای سازمان ملل )on Recommendations UN
)the Transport of Dangerous Goods – Orange Book
این توصیهها چارچوب استانداردسازی جهانی برای طبقهبندی، بستهبندی، عالمتگذاری و
مستندسازی مواد خطرناک در حمل و نقل )زمینی، دریایی و هوایی( را فراهم میکنند.
سیستم کدگذاری: شامل ۹ کالس خطر )مانند کالس :۳ مایعات قابل اشتعال، کالس :۶.۱
مواد سمی( و شمارههای )Numbers UN )UN که شناسایی منحصر به فردی برای هر
ماده فراهم میکند. مواد شیمیایی تاریخگذشتهای که نیاز به دفع دارند، باید بر اساس این
سیستم بستهبندی و حمل شوند.
.5 ارزیابی و شناسایی مواد شیمیایی ضایعاتی
قبل از هرگونه اقدام برای انبارداری، انتقال یا دفع، ارزیابی دقیق هویت و وضعیت ماده حیاتی
است. بسیاری از مواد ضایعاتی فاقد برچسب اصلی یا SDS هستند.
.5.1 آنالیز شیمیایی برای تعیین هویت و خطرات
این مرحله برای مواد ناشناخته یا مشکوک ضروری است.
اندازهگیری pH: برای تعیین خورندگی )اسیدیته یا قلیائیت(. مقادیر pH بسیار باال یا پایین
)معموالً کمتر از ۲ یا بیشتر از ۱۲.۵( پتانسیل خورندگی دارند.
تست ترکیب و خلوص: استفاده از تکنیکهایی مانند کروماتوگرافی مایع با کارایی باال
)HPLC)، کروماتوگرافی گازی )GC )یا طیفسنجی مادون قرمز تبدیل فوریه )FTIR )برای
تأیید هویت شیمیایی.
تست واکنشپذیری: انجام تستهای کوچک برای بررسی واکنش با آب، هوا، یا اسید/باز
ضعیف برای تعیین پتانسیل حرارتی یا گازی.
.5.2 تستهای فیزیکی و بصری
بررسیهای سریع میتوانند وضعیت کلی ماده را مشخص کنند.
تغییر رنگ و کدورت: نشاندهنده تجزیه یا آلودگی. برای مثال، تغییر رنگ حاللهای آلی از
بیرنگ به زرد یا قهوهای.
تشکیل رسوب یا الیههای غیرهمگن: جدایش فازها یا تبلور مواد حلشده.
آسیب بستهبندی: بررسی وجود زنگزدگی، تورم )نشاندهنده تولید گاز یا واکنش داخلی(،
یا ترکخوردگی.
.5.3 استفاده از اسناد تولید و تاریخهای ثبتشده
اگرچه ممکن است اسناد قدیمی باشند، اما تاریخ تولید، تاریخ انقضای اولیه )در صورت وجود( و
اطالعات SDS/MSDS اولیه باید به عنوان شواهد اولیه مورد استفاده قرار گیرند. انبارداری
غیرفعال به سادگی باید به عنوان “مواد تاریخگذشته” برچسب بخورد تا زمانی که ارزیابی دقیقتر
انجام شود.
.6 انبارداری ایمن مواد شیمیایی ضایعاتی
هدف اصلی انبارداری موقت مواد ضایعاتی، جلوگیری از حوادث تا زمان دفع نهایی است.
.6.1 اصل جداسازی )Segregation)
مواد شیمیایی باید بر اساس کالس خطر )بر اساس UN یا سیستمهای محلی( جداسازی شوند،
نه فقط بر اساس نام شیمیایی.
فاصلهگذاری فیزیکی: استفاده از دیوارهای جداکننده یا فاصلههای استاندارد بین
دستههای ناسازگار )مثالً اکسیدکنندهها از مواد آلی(.
جداسازی از مواد سالم: مواد ضایعاتی باید به وضوح از مواد اولیه یا محصوالت قابل
استفاده جدا شوند تا از ورود تصادفی آنها به خط تولید جلوگیری شود.
.6.2 استفاده از مخازن مقاوم و برچسبگذاری استاندارد
بستهبندی باید برای دوره نگهداری موقت، در برابر خوردگی و نشت مقاوم باشد.
برچسبگذاری واضح: برچسبگذاری باید شامل حداقل موارد زیر باشد:
شناسه و ترکیب شناخته شده )یا “ناشناخته”(.
وضعیت: “پسماند شیمیایی” یا “تاریخگذشته”.
تاریخ ورود به انبار پسماند.
خطرات اصلی )مثالً سمی، قابل اشتعال(.
استفاده از نمادهای بینالمللی مانند GHS یا برچسبهای موقت مانند “F废( “برای
ضایعات( در محیطهای صنعتی توصیه میشود.
.6.3 کنترل محیطی )تهویه، دما و رطوبت(
کنترل محیطی برای جلوگیری از تجزیه مواد حساس یا افزایش فشار بخار ضروری است.
تهویه: مناطق نگهداری باید دارای سیستم تهویه مکانیکی مناسب باشند تا غلظت بخارات
سمی به زیر حدود مجاز شغلی )TLV/PEL )برسد.
کنترل دما: مواد حساس به حرارت )مانند پراکسیدها( باید در دمای پایینتر از نقطه تجزیه
خود ذخیره شوند.
حوضچههای ثانویه )Containment Secondary): استفاده از سینیها یا حوضچههای
بتنی برای جمعآوری هرگونه نشت احتمالی و جلوگیری از گسترش آلودگی به خاک یا
فاضالب.
.7 حمل و نقل و دفع قانونی
دفع مواد شیمیایی ضایعاتی یک فرآیند کامالً تنظیم شده است و باید از طریق مسیرهای قانونی
انجام شود تا مسئولیت قانونی )Liability )از تولیدکننده سلب نشود.
.7.1 بستهبندی و حمل و نقل مطابق استاندارد UN
انتقال مواد ضایعاتی از محل تولید به مرکز دفع باید با رعایت دقیق مقررات حمل و نقل مواد
خطرناک انجام شود )مانند مقررات ADR برای جاده، IMDG برای دریا(.
انتخاب بستهبندی: بستهبندی باید از مواد سازگار با محتویات بوده و دارای درجهبندی UN
مشخص باشد )مثالً 1A1 برای بشکههای فوالدی(.
مانیفست پسماند )Manifest Waste): یک سند قانونی چندبرگی است که از مبدأ تا
مقصد، مسئولیت و مسیر قانونی پسماند را ردیابی میکند. این سند برای اطمینان از
رسیدن پسماند به مرکز مجاز بسیار حیاتی است.
.7.2 هماهنگی با شرکتهای مجاز دفع پسماند
استفاده از پیمانکاران دفع پسماند باید با دقت انجام شود. شرکت دفع باید مجوزهای الزم برای
مدیریت نوع خاص پسماند )مانند پسماندهای کاتالیزوری، سمی، یا آلی( را داشته باشد.
بررسی صالحیت )Diligence Due): کارفرما مسئول است که مطمئن شود پسماند به
درستی دفع شده است )اصل مسئولیتgrave-to-radle).
.7.3 مستندسازی فرآیند انتقال
هر مرحله، از جداسازی اولیه تا تأیید نهایی دریافت پسماند توسط مرکز دفع، باید ثبت شود. این
شامل:
.)Certificate of Destruction/Disposal( نهایی دفع گواهی
نتایج آزمایشهای پیش از دفع.
تأییدیه امضای مانیفست توسط دریافتکننده نهایی.
.8 بازیافت و استفاده مجدد )Reuse and Recovery)
در حالی که برخی مواد ضایعاتی باید دفع شوند، بازیافت اغلب مقرونبهصرفهترین و پایدارترین
گزینه است، به ویژه برای حاللهای پرحجم.
.8.1 بازیافت حاللها با تقطیر مجدد
حاللهای آلی که فقط آلوده به ناخالصیهای غیرفرار یا آب هستند، میتوانند از طریق
ِئوتروپیک( احیا شوند.
فرآیندهای تقطیر )جوهر تقطیر ساده یا تقطیر اِز
مزایا: کاهش نیاز به خرید حالل نو و کاهش حجم پسماند خطرناک ارسالی به
سوزانندهها.
معایب: نیاز به سرمایهگذاری اولیه در تجهیزات تقطیر و کنترل کیفی دقیق برای اطمینان
از خلوص حالل بازیابی شده.
.8.2 استفاده از مواد کمخطر در فرآیندهای غیر حساس
گاهی اوقات، یک ماده شیمیایی به دلیل آلودگی جزئی، برای کاربرد اصلی خود غیرقابل استفاده
است اما ممکن است برای کاربردی با استاندارد پایینتر مناسب باشد.
مثال: یک اسید معدنی که خلوص آن برای صنعت داروسازی کافی نیست، ممکن است
برای تنظیم pH فاضالب صنعتی )در صورتی که آلودگی آن واکنش دیگری ایجاد نکند(
مورد استفاده قرار گیرد.
.8.3 توجه به هزینه و خطرات بازیافت
فرآیند بازیافت باید از نظر اقتصادی و ایمنی توجیهپذیر باشد.
تخمین هزینه-فایده: هزینه انرژی و نیروی کار برای بازیافت در مقابل هزینه خرید ماده
جدید و هزینه دفع پسماند اصلی مقایسه میشود.
ریسکهای عملیاتی: اگر بازیابی شامل فرآیندهای خطرناکی مانند تقطیر مواد با نقطه
جوش باال و خطر تجزیه باشد، باید با دقت بیشتری مدیریت شود.
.9 مطالعات موردی )Studies Case)
تجربه حوادث بزرگ گذشته، اهمیت مدیریت فعال مواد شیمیایی ضایعاتی را برجسته میکند.
.9.1 حادثه فاجعه بُپال، هند )۱۹۸۴(
این فاجعه یکی از بزرگترین فجایع صنعتی جهان است که ناشی از مدیریت ضعیف مواد
شیمیایی غیرفعال و ضایعاتی بود.
ماده اصلی: ایزوسیانات متیل )MIC)، یک ماده شیمیایی بسیار سمی و واکنشپذیر مورد
استفاده در ساخت آفتکشها.
علت ریشهای: در مخزن ذخیرهسازی پسماند )که برای مواد غیرفعال در نظر گرفته شده
بود(، ورود آب به دلیل نقص در سیستمهای خنککننده و تمیزکاری رخ داد.
نتیجه: واکنش آب با MIC، تولید حرارت و گاز دیاکسید کربن کرد. فشار داخلی مخزن
افزایش یافته و دریچههای ایمنی عمل کردند، اما بخار سمی MIC وارد فضای بیرون شد و
منجر به مرگ فوری هزاران نفر و جراحات شدید در صدها هزار نفر دیگر در شهر مجاور
گشت.
درس آموخته: حتی مواد شیمیاییای که قرار است به عنوان “ضایعات” مدیریت شوند، اگر حاوی
مقادیر قابل توجهی از مواد بسیار واکنشپذیر باشند، نیازمند کنترلهای ایمنی و پایداری مشابه
مواد اولیه هستند.
.10 منابع معتبر و مراجع قانونی
برای اجرای مؤثر مدیریت مواد شیمیایی ضایعاتی، مراجعه به منابع و راهنماهای رسمی ضروری
است:
OSHA Hazardous Waste Operations and Emergency Response Standard
)HAZWOPER): 29 1910.120 CFR.( راهنمای جامع برای واکنش اضطراری و عملیات
پسماند خطرناک(.
Basel Convention Technical Guidelines on the Identification and
Wastes Hazardous of Management:( راهنماهای فنی برای شناسایی و مدیریت
پسماندهای خطرناک تحت پوشش کنوانسیون بازل(.
محیط برنامه نشریات ):UNEP Chemicals and Waste Management Publications
زیست سازمان ملل متحد که راهنماییهایی در مورد مدیریت پایدار مواد شیمیایی ارائه
میدهند(.
)Code Materials Hazardous )400 NFPA: کد ملی آتشنشانی آمریکا برای
ذخیرهسازی، استفاده و جابهجایی ایمن مواد خطرناک.
GHS )Globally Harmonized System of Classification and Labelling of
Chemicals): سیستم جهانی هماهنگ برای طبقهبندی و برچسبگذاری مواد شیمیایی
